Uitdaging 1

Koninklijk Museum voor Schone Kunsten van België - woensdag 8 oktober 2014

“Kokoschka en Gauguin doorgelicht”

“Wanneer het onzichtbare zichtbaar wordt”

Dit klinkt erg spannend en riep bij mij toch heel wat nieuwsgierigheid op. Hoe kan je iets wat normaal onzichtbaar is nu zichtbaar maken? Wat wordt er zichtbaar gemaakt? Wat is multispectraalanalyse waarover ze het hebben en hoe werkt het? Dit zijn allemaal zaken die ik me afvroeg voordat we deze tentoonstelling gingen bezichtigen. Als ik denk aan een tentoonstelling met een voor mij toch wel veelbelovende titel, verwachtte ik toch een eerder grote tentoonstelling.

Daar aangekomen bleek deze tentoonstelling in de eerste plaats al niet zo groot, wat eigenlijk niet zo erg is aangezien je dan alles wat beter kan bekijken.

Verder waren er naast de vele informatieve teksten slechts 2 echte schilderijen te vinden in deze tentoonstelling. Erg ongewoon vond ik eerst.

Het concept van de tentoonstelling vond ik wel erg leuk:

Waarom niet eens verder kijken dan hetgeen we nu zien op het schilderij?

We kunnen misschien met al de technologie van vandaag de dag onderzoeken hoe het schilderij is opgebouwd: uit welke materialen, hoe het schilderij is gerestaureerd en welke veranderingen ermee zijn gebeurd.

Dit werd dan ook grondig onderzocht en heel uitgebreid uitgelegd. Vandaar de vele informatieve teksten dus. Dit vond ik wel boeiend, zien hoe er mensen zijn die zich daar zo dagen mee bezig konden houden. Terwijl ik eerst dacht, toen ik dit zag, dat het eigenlijk maar belachelijk was, hierover is mijn houding dus zeker verandert. 

De titel "Kokoschka en Gauguin doorgelicht" geeft in de eerste plaats de namen van de kunstenaars, die de makers zijn van de twee tentoongestelde schilderijen weer. Oskar Kokoschka is de kunstenaar die het schilderij “De Trancespeler” schilderde en Paul Gauguin is de schilder van het “Portret van Suzanne Bambridge”. De tentoonstelling gaat om de multispectraalanalyse, waarmee men schilderijen onderzoekt aan de hand van lichtstralen en computertechnieken. De multispectraalanalyse maakt het mogelijk de kenmerken van het doek, craquelures, anomalieën in verf of vernis, verflagen, exacte kleuren, ondertekeningen en overschilderingen van naderbij te onderzoeken, op te sporen, onder de loep te nemen, te detecteren en aan het licht te brengen. De multispectraalanalyse biedt samen met enkele andere beeldtechnieken zoals röntgenstralen en infrarode reflectografie de mogelijkheid om verflagen van het schilderij en van het doek of het hout waarop het is geschilderd gedetailleerder te onderzoeken, veel verder dan wat wij allemaal kunnen zien. Zo laat het ons dus het onzichtbare zien. Vandaar dat men hoogstwaarschijnlijk het woord “doorgelicht” gebruikt. Zo kom je dan aan “Kokoschka en Gauguin doorgelicht”.

Deze twee schilderijen gaat men dan ook onderzoeken. De bedoeling hiervan is dat men kan aantonen dat er achter een schilderij eigenlijk veel meer zit dan die ene "afbeelding" die wij telkens bekijken. Een schilderij is opgebouwd uit meerdere verflagen en is vaak ook verschillende keren gerestaureerd waarbij sommige grote delen zelfs erg zijn aangepast. Met de multispectraalanalyse kan men de veranderingen die het schilderij is ondergaan op die manier onderzoeken. 

Zo vindt men bijvoorbeeld in “de trancespeler” in de mouw van zijn jas een portret terug van een hoofd. Dit wordt dan nader bestudeerd en hierop wordt ook ingezoomd. Ook zie je in de documentaire dat het “portret van Suzanne Bambridge” ooit heel anders was. Zo had ze bijvoorbeeld vroeger een boek in haar hand en een halsketting om haar nek.

De kunstwerken bevinden zich allebei in hetzelfde genre, ze zijn beiden figuratief, heel herkenbaar maar toch niet zo realistisch. Je herkent vrijwel meteen wat er op het schilderij afgebeeld staat aangezien het beide portretten zijn, maar een diepere betekenis daarachter vinden blijft toch moeilijk. “Het portret van Suzanne Bambridge” beeldt een Engelse vrouw af die op Tahiti leeft. Suzanne Bambridge was de dochter ven een Engelse vader, Thomas Bambridge en Maria Marae O’Connor, dochter uit een gemengd Tahitiaans-Iers gezin. Naast Engels en Frans spreekt ze de plaatselijke taal en is getrouwd met Tarii Taaroa, een Tahitiaans stamhoofd waardoor ze een bemiddelende rol zou gespeeld hebben in de beëindiging van de Oorlog van de Benedenwindse Eilanden. Ze wordt frontaal afgebeeld, enkel de zetel buigt lichtjes naar links. Ook haar rechterhand is geschilderd en haar kledij is redelijk normaal.

"De trancespeler" is een portret van Ernst Reinholf, een vriend van Kokoschka. Ernst Reinholf is een toneelspeler en hij kijkt de toeschouwer recht in de ogen, wat niet de gewoonte is bij Kokoschka’s werken. 

Kokoschka heeft de Eerst Wereldoorlog meegemaakt, wat voor hem een slechte ervaring was. Waarschijnlijk is dat een reden waarom hij zo sombere kleuren gebruikt in zijn schilderij. Gauguin daarentegen vertrekt op 42-jarige leeftijd naar Tahiti in de hoop daar een “argeloze en spontane wereld” te vinden die “nog niet bedorven is door de Europese wereld”. Maar omdat de voormalige koning enkele dagen na zijn aankomst sterft en Tahiti meer en meer beïnvloed is door Frankrijk omdat het een kolonie van Frankrijk is, valt hem dit erg tegen. Ook dit kan een reden zijn waarom hij zo donkere, grauwe kleuren gebruikt.

Verder heeft de tentoonstelling een bepaalde volgorde. Er wordt eerst en vooral uitgelegd welke extra mogelijkheden multispectraalanalyse biedt boven de traditionele onderzoekstechnieken. Dan legt men uit wat een pixel is en hoe dit soort onderzoek werkt. Vervolgens geeft men de fysische verklaringen en de oorsprong van de multispectraalanalyse. Daarna wordt dit alles toegepast op de twee kunstwerken (“Portret van Suzanne Bambridge” en “De tracespeler”). Hierbij worden ook de schilderijen verduidelijkt met een woordje extra uitleg. Ten slotte kon je nog een documentaire bekijken. Het heeft dus een begrijpelijke, logische en chronologische volgorde. De evolutie tot het onderzoeken van de analyse van de schilderijen is heel duidelijk aanwezig.

Bij het nadenken over een creatief onderdeel na deze tentoonstelling, dacht ik aan een kijkdoos. Het idee van een kijkdoos is dat je een doos maakt, waarin je allerlei voorwerpen achter elkaar op verschillende hoogtes rangschikt. Je maakt ook een gat waar je door kan kijken in één van de zijden van de doos. Als dit allemaal gedaan is, kan je door de doos kijken en alle gerangschikte voorwerpen bekijken. Als je je oog verder van het gat verwijderd houdt, zal je minder zien van de inhoud van de doos. Als je je gezicht en dus ook je oog zal draaien, zal je de inhoud van de doos zien vanuit nog een ander perspectief.

Mijn idee hierachter is dat je met deze kijkdoos kan aantonen dat je kunst ook op andere manieren kan bekijken. Je kan kunst dus, net zoals in de kijkdoos, vanuit verschillende perspectieven zien en bekijken. Je hebt allerlei manieren om naar kunst te kijken. De manier van de tentoonstelling was onderzoek, hier is het louter kijken met het blote oog. Je zal dus door op andere manieren door de doos te kijken andere dingen zien. Ook verwachtte ik op de één of andere manier een zaal met allerlei lichtstralen, en ook in de kijkdoos vind je één lichtstraal terug door het kijkgaatje als je de kijkdoos sluit. 

Ik vond deze kunstactiviteit een erg leuke ervaring. Allereerst vond ik het erg bijzonder omdat het geen veel voorkomend onderwerp is. Ik was me er ook absoluut niet van bewust dat dit soort zaken onderzocht werd. Dit is dan meteen ook de reden waarom ik het boeiend vond, het verbaasde mij waardoor ik er wel wat meer over wou weten. Aan de andere kant ervoer ik ook een zekere teleurstelling aangezien mijn verwachtingen niet werden ingelost. Ik verwachtte een donkere ruimte waarbij er allerlei stralen werden uitgezonden en waarbij ook wij zelf andere delen van de schilderijen konden zien die je bij een normaal schilderij nooit zelf kon zien. Deze verwachting kwam doordat ik me nogal veel voorstelde bij multispectraalanalyse, en ik dacht dat dit ook voor ons mogelijk was om te onderzoeken. Spijtig genoeg was de tentoonstelling dus niet zo spectaculair als mijn hoge verwachtingen, waardoor ik ook wel verbaasd was. Een leerrijke en boeiende ervaring die zeker een te raden is!